Fotofobiya (işığa həssaslıq) nədir?

Fotofobiya, gözlərin işığa qarşı normadan artıq həssas olması ilə xarakterizə olunan klinik vəziyyətdir. Bu zaman pasiyent gün işığına, süni işıq mənbələrinə və ya ekran işığına baxdıqda narahatlıq hiss edir. Fotofobiya təkcə göz xəstəliyi deyil, həm də nevroloji və sistemik problemlərlə əlaqəli ola bilər. Göz səthindəki sinir uclarının həssaslaşması bu vəziyyətin əsas mexanizmlərindən biridir. Korneada, uveada və ya retinada baş verən dəyişikliklər işığa qarşı reaksiyanı artırır. Bu vəziyyət bəzi hallarda quru göz sindromu, keratit və konjonktivit kimi xəstəliklərlə birlikdə müşahidə edilir. Eyni zamanda miqren və digər nevroloji xəstəliklərdə də fotofobiya əsas simptomlardan biri kimi çıxış edir. Fotofobiya zamanı pasiyentlər tez-tez gözlərini qıyır, işıqdan qaçmağa çalışır və qaranlıq mühitə üstünlük verir. Uzun müddət davam etdikdə bu vəziyyət gündəlik həyat keyfiyyətinə ciddi təsir göstərir. İş qabiliyyəti azalır və vizual fəaliyyətlər çətinləşir. Fotofobiya səbəbi düzgün müəyyən edildikdə effektiv şəkildə nəzarət altına alınır.

Fotofobiya əlamətləri nələrdir?

Fotofobiya müxtəlif klinik əlamətlərlə özünü göstərir və bu əlamətlər səbəbdən asılı olaraq fərqli intensivlikdə olur. Ən əsas simptom parlaq işıq altında yaranan narahatlıq və göz ağrısıdır. Pasiyentlər günəş işığında gözlərini açmaqda çətinlik çəkir və reflektor olaraq gözlərini qıyır. İşığa baxdıqda yanma, batma və sulanma hissi meydana gəlir. Bəzi hallarda gözlərdə qızartı və yorğunluq da müşahidə edilir. Fotofobiya tez-tez baş ağrısı ilə birlikdə ortaya çıxır, xüsusilə miqrenli pasiyentlərdə bu daha qabarıq olur. Görmə bulanıqlığı və fokuslanma çətinliyi də müşayiət edən əlamətlər sırasındadır. Uzun müddətli işıq təsiri göz yorğunluğunu artırır və vizual performansı azaldır. Bəzi pasiyentlərdə başgicəllənmə və ümumi narahatlıq hissi də yaranır. İşığa qarşı həssaslıq gündəlik fəaliyyətləri məhdudlaşdırır və sosial həyat keyfiyyətini aşağı salır. Bu əlamətlər davamlı və ya şiddətli olduqda mütləq oftalmoloji və nevroloji qiymətləndirmə aparılmalıdır.

Fotofobiya nədən olur?

Fotofobiya müxtəlif səbəblərlə yaranır və bu səbəblər göz strukturlarından tutmuş sinir sisteminə qədər bir çox mexanizmləri əhatə edir. Ən əsas səbəblərdən biri göz səthinin zədələnməsi və ya iltihabıdır. Korneada baş verən dəyişikliklər sinir uclarını daha həssas hala gətirir və işığa qarşı reaksiya güclənir. Quru göz sindromu gözyaşı filmini pozaraq bu həssaslığı artırır. Konjonktivit və keratit kimi iltihabi xəstəliklər də fotofobiyaya səbəb olan əsas faktorlardandır. Uveit kimi daha dərin göz xəstəlikləri zamanı işıq ağrılı hiss olunur. Nevroloji səbəblər də mühüm rol oynayır və miqren bu vəziyyətin ən geniş yayılmış səbəblərindən biridir. Beyin sarsıntısı, meningit və optik sinir xəstəlikləri zamanı da fotofobiya müşahidə edilir. Bəzi dərmanlar göz səthində quruluq yaradaraq işığa həssaslığı artırır. Uzun müddət ekran qarşısında qalmaq və yüksək parlaqlıq da simptomları gücləndirir. Ətraf mühit faktorları, xüsusilə günəş şüaları və UV təsiri bu vəziyyəti daha da kəskinləşdirir. Bu səbəblərin düzgün müəyyən edilməsi müalicənin əsasını təşkil edir.

Fotofobiya diaqnozu necə qoyulur?

Fotofobiyanın diaqnozu pasiyentin şikayətlərinin detallı şəkildə qiymətləndirilməsi ilə başlayır. Həkim ilk olaraq simptomların nə vaxt başladığını və hansı hallarda artdığını öyrənir. Göz müayinəsi zamanı kornea, konjonktiva və digər strukturlar diqqətlə yoxlanılır. Görmə kəskinliyi ölçülür və refraktiv qüsurlar qiymətləndirilir. Göz təzyiqi ölçülərək qlaukoma riski istisna edilir. Bəzi hallarda göz dibi müayinəsi aparılır və retina vəziyyəti yoxlanılır. Quru göz sindromunu müəyyən etmək üçün xüsusi testlər tətbiq edilir. Əgər nevroloji səbəbdən şübhə yaranarsa əlavə müayinələr tələb olunur. Bu halda nevroloq konsultasiyası da tövsiyə edilir. Diaqnoz yalnız bir simptom əsasında qoyulmur, kompleks yanaşma tələb edir. Hər bir səbəb ayrılıqda qiymətləndirilir və diferensial diaqnostika aparılır. Doğru diaqnoz müalicənin effektivliyini birbaşa müəyyən edir.

Fotofobiya müalicəsi necə olur?

Fotofobiyanın müalicəsi birbaşa səbəbin aradan qaldırılmasına yönəldilir. Əgər problem göz səthi ilə bağlıdırsa, ilk növbədə həmin vəziyyət müalicə edilir. Quru göz sindromunda süni gözyaşı damcıları istifadə olunur və göz səthi nəmləndirilir. İltihabi xəstəliklərdə antibiotik və ya iltihabəleyhinə preparatlar tətbiq edilir. Allergik hallarda antihistaminik damcılar istifadə olunur və qaşıntı azaldılır. Nevroloji səbəblərdə əsas xəstəliyin müalicəsi aparılır. Miqren zamanı işıqdan qorunma və uyğun dərmanlar tövsiyə edilir. Günəş eynəkləri və xüsusi filtrli linzalar simptomların azalmasına kömək edir. Ekran istifadəsi məhdudlaşdırılır və işıqlandırma şəraiti optimallaşdırılır. Həyat tərzi dəyişiklikləri müalicənin vacib hissəsidir. Yuxu rejimi və su balansı da nəzərə alınır. Düzgün yanaşma ilə fotofobiya əlamətləri effektiv şəkildə nəzarət altına alınır.

Tez-tez verilən suallar

Fotofobiya təhlükəlidirmi?

Fotofobiya özü müstəqil xəstəlik deyil, əksər hallarda başqa bir problemin simptomu kimi ortaya çıxır. Bu səbəbdən onun təhlükəliliyi birbaşa altında yatan səbəbdən asılıdır. Sadə quru göz və ya yorğunluq fonunda yaranan fotofobiya adətən ciddi risk daşımır. Lakin keratit, uveit və ya retina xəstəlikləri ilə əlaqəli olduqda vəziyyət daha ciddi hesab olunur. Nevroloji səbəblərlə bağlı fotofobiya da xüsusi diqqət tələb edir. Miqren zamanı bu simptom tez-tez müşahidə olunur və həyat keyfiyyətinə təsir edir. Əgər fotofobiya ani başlayıbsa və şiddətli xarakter daşıyırsa, bu daha ciddi patologiyanın göstəricisi ola bilər. İşıqla birlikdə ağrı və görmə itkisi varsa, bu təcili qiymətləndirilməlidir. Uzun müddət davam edən fotofobiya mütləq həkim nəzarəti tələb edir. Özbaşına yanaşma düzgün deyil və vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Bu səbəbdən fotofobiya yüngül qəbul edilməməlidir.

Fotofobiya qalıcıdır?

Fotofobiyanın qalıcı olub-olmaması onun səbəbindən asılıdır. Müvəqqəti faktorlarla əlaqəli olduqda bu vəziyyət qısa müddətdə aradan qalxır. Məsələn, göz yorğunluğu və ya yüngül infeksiyalar sağaldıqda fotofobiya da keçir. Quru göz sindromu müalicə edildikdə işığa həssaslıq azalır. Lakin bəzi xroniki xəstəliklərdə bu simptom uzun müddət davam edə bilər. Miqrenli pasiyentlərdə fotofobiya epizodik şəkildə təkrarlanır. Nevroloji problemlərdə isə daha uzunmüddətli ola bilər. Uveit və digər iltihabi xəstəliklərdə də davamlılıq mümkündür. Müalicə düzgün aparıldıqda simptomların şiddəti azalır. Tam aradan qalxması üçün əsas səbəb müalicə edilməlidir. Bu səbəbdən fotofobiya qalıcı deyil, idarə olunan vəziyyət hesab olunur.

Fotofobiya üçün hansı eynəklər kömək edir?

Fotofobiya zamanı xüsusi filtrli eynəklər simptomların azalmasına kömək edir. Bu eynəklər işığın müəyyən dalğa boylarını bloklayır. Xüsusilə UV qoruyucu günəş eynəkləri açıq havada vacibdir. Bəzi hallarda sarı və ya qəhvəyi filtrli linzalar istifadə olunur. Bu linzalar kontrastı artıraraq görmə komfortunu yaxşılaşdırır. Ekran qarşısında işləyənlər üçün mavi işıq filtrli eynəklər faydalıdır. Bu eynəklər göz yorğunluğunu və işıq həssaslığını azaldır. Hər pasiyent üçün uyğun filtr fərqli ola bilər. Bu səbəbdən eynək seçimi fərdi şəkildə aparılmalıdır. Həkim məsləhəti ilə seçilən eynəklər daha effektiv nəticə verir. Sadə günəş eynəyi ilə tibbi filtrli eynəklər arasında fərq olduğunu nəzərə almaq vacibdir.

Fotofobiya evdə necə azaldıla bilər?

Fotofobiya simptomlarını ev şəraitində azaltmaq üçün bir neçə sadə tədbir tətbiq edilə bilər. İlk növbədə işıqlandırma səviyyəsi tənzimlənməlidir. Çox parlaq və birbaşa işıqdan uzaq durmaq lazımdır. Ekran istifadəsi məhdudlaşdırılmalı və fasilələrlə istirahət verilməlidir. Süni gözyaşı damcıları göz səthini nəmləndirərək rahatlıq yaradır. Günəş eynəyi istifadə etmək açıq havada qoruyucu rol oynayır. Otaqda yumşaq və diffuz işıqlandırma seçilməlidir. Yuxu rejiminin düzgün olması göz yorğunluğunu azaldır. Kifayət qədər su qəbul etmək göz səthinin nəmlənməsini dəstəkləyir. Siqaret tüstüsü və quru hava kimi faktorlar minimuma endirilməlidir. Bu tədbirlər simptomları azaldır, lakin əsas səbəbi aradan qaldırmır. Davamlı hallarda mütləq həkimə müraciət olunmalıdır.